Het kabinet heeft op 3 november 2026 een wetsvoorstel en een ontwerpprogramma gepresenteerd waarmee het stikstofbeleid een andere basis krijgt. Het wetsvoorstel “Spoedwet vervangen omgevingswaarde stikstof” vervangt de wettelijke doelen die zijn gebaseerd op de neerslag van stikstof op natuurgebieden (depositie) door doelen voor de uitstoot zelf (emissie). Het ontwerpprogramma Landbouw, Natuur en Stikstof (LNS) bevat de maatregelen om die doelen te halen. Het kabinet reserveert daarvoor €20 miljard tot en met 2035. In dit artikel leggen wij uit wat er verandert, wat nog niet vaststaat en waar u nu al rekening mee kunt houden.

Wat verandert er juridisch?
Tot nu toe stuurt de Omgevingswet op de zogenoemde kritische depositiewaarde (KDW) van natuurgebieden. Die waarde is meerdere keren aangepast, wat zorgde voor onzekerheid en een steeds groter wordende opgave voor onder meer de landbouw en industrie. In het wetsvoorstel kiest het kabinet voor vaste doelen per sector. Ze staan in een nieuw artikel van de Omgevingswet en gelden ten opzichte van 2019:

• Landbouw: in 2035 een ammoniakreductie van 45,4 tot 49,7 kiloton (42 tot 46 procent). Dit is een resultaatsverplichting. Dit betekent dat dit resultaat moet worden behaald. De onderkant van de bandbreedte is het minimum en de bovenkant geen maximum. Omdat het doel in kilotonnen is vastgelegd en niet in een percentage, kan het niet meer meebewegen met nieuwe inzichten.|
• Landbouw, tussenstap 2030: een streefwaarde van 24,8 tot 27,0 kiloton. Dit is een inspanningsverplichting. Dit betekent dat het resultaat niet wordt gegarandeerd, maar men zich moet inspannen om het resultaat te behalen. Er is al 13,1 kiloton gerealiseerd in de periode 2019 tot en met 2024.
• Industrie: 50 procent minder ammoniak in 2035 (indicatief 0,7 kiloton).
• Mobiliteit: 50 procent minder stikstofoxiden in 2035 (indicatief 80,6 kiloton).

Het ontwerpprogramma LNS is een verplicht Rijksprogramma onder de Omgevingswet. Het programma kent jaarlijkse, tweejaarlijkse en zesjaarlijkse rapportageverplichtingen en wordt periodiek geactualiseerd. Het definitieve programma moet uiterlijk 30 juni 2027 zijn vastgesteld en bevat dus de maatregelen om de uitstootdoelen te behalen. De komende 6 weken kunnen er zienswijzen op het ontwerpprogramma LNS worden ingediend. 

Een belangrijk punt voor overheden en projectontwikkelaars: de depositie blijft juridisch relevant. De Habitatrichtlijn en de Vogelrichtlijn blijven gelden, en de rechter toetst vergunningen aan wat er in het natuurgebied zelf gebeurt. De nieuwe doelen vervangen die toets niet. Ze zijn bedoeld om de basis te leggen waarmee kan worden aangetoond dat maatregelen echt bijdragen aan het tegengaan van verslechtering en aan herstel (additionaliteit). Dat is de voorwaarde om bijvoorbeeld via intern en extern salderen weer vergunningen te kunnen verlenen. Dit betekent dus dat de toetsing van vergunningen en omgevingplanwijzigingen uiteindelijk makkelijker moet worden. 

Wat betekent dit voor de landbouw?
Bedrijven met vee krijgen te maken met een combinatie van regels, waarvan een deel nog moet worden uitgewerkt:

• Bedrijfsspecifieke emissienormen voor de veehouderij. Voor melkvee noemt het programma een norm van maximaal 0,164 kilogram ammoniak per fosfaatrecht. De normen worden vanaf 2035 afrekenbaar. De ontwerpregelgeving gaat uiterlijk 30 september 2027 in consultatie.
• Grondgebondenheid: een norm van 2,6 grootvee-eenheden (GVE) per hectare voor melkveehouders in 2035. Over de wettelijke uitwerking wordt nog gesproken met de sector. Over de datum van de consultatie is nog geen duidelijkheid, maar naar verwachting zal dit begin 2027 zijn. 
• Productierechten: als het landbouwdoel in 2035 niet wordt gehaald, kan het kabinet de productierechten korten. Het kabinet verwacht dat dit niet nodig is. Het wil daarbij maatwerk mogelijk maken, zodat bedrijven die al veel hebben gedaan, minder worden geraakt. Of deze korting in het wetsvoorstel zal staan of in latere wetgeving, is nog niet duidelijk. 
• Ondersteuning: voor boeren die extensiveren, verplaatsen of stoppen komen er regelingen, een zaakbegeleider en grondinstrumenten. Subsidieregelingen worden uiterlijk vanaf 2029 beschikbaar. Het kabinet erkent dat de ondersteuning de kosten maar deels dekt. Het is belangrijk bij deze subsidies op de staatssteunkaders en op de samenloop met bestaande regelingen zoals agrarisch natuurbeheer te letten. 

Zones rond natuurgebieden: wat is er aan de hand?
Rond een selectie van de 121 stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden op land komen zones. Niet elk gebied krijgt er een. De definitieve lijst volgt begin 2027, in de ontwerpzonering. Voor de gebieden die wel een zone krijgen, bevat het pakket onder meer:

• een norm van 1,5 GVE per hectare voor melkvee op gebiedsniveau;
• een maximum van 170 kilogram stikstof per hectare per jaar uit meststoffen;
• een verplichte gewasrotatie van een keer per drie jaar;
• mestvrije stroken van 5 meter langs beken;
• regels voor gewasbeschermingsmiddelen en voor hydrologie en grondwateronttrekking.

De GVE-norm gaat in elk geval in januari 2035 in. Andere regels kunnen ook tussen 2029 en 2035 gaan gelden.

Voor provincies is er ruimte voor maatwerk. Zij kunnen vóór 1 september 2028 een eigen gebiedsplan indienen dat hetzelfde, geborgde effect heeft als de Rijksaanpak. Denk aan een smallere zone, gecombineerd met gerichte reductie daarbuiten. Het plan mag niet meer kosten, moet bestuursrechtelijk geborgd worden en kan het generieke beleid en het ondersteunend pakket niet vervangen. Komt een provincie niet op tijd, dan gelden de algemene regels. Voor ondernemers is het dus van belang deze ontwikkelingen op provinciaal niveau in de gaten te houden. 

Rekenkundige ondergrens en vergunningverlening
Het kabinet wil op 1 juli 2027 een rekenkundige ondergrens (RKO) invoeren. Activiteiten met een zeer kleine stikstofdepositie (onder die RKO) worden dan vergunningvrij. Dat geldt ook voor veel PAS-melders en interimmers, en het kan woningbouw sneller mogelijk maken. Dit kan alleen als aan de randvoorwaarden is voldaan. Het kabinet noemt drie beheersmaatregelen om te voorkomen dat de RKO tot extra depositie leidt:

1. een groeibeperking voor diercategorieën zonder productierechten, zoals geiten, kalveren en vleesvee;
2. een anti-cumulatiebepaling bij intern salderen, zodat uitbreidingen niet in kleine stappen onder de ondergrens worden gezet;
3. maatwerkvoorschriften voor saldogevers bij extern salderen.

Daarnaast bereiden provincies additionaliteitsplannen voor. De plannen worden vanaf maart 2027 gefaseerd opgeleverd en in 2027 afgerond. Het kabinet wil ook een nieuwe referentiesituatie invoeren, maar de juridische houdbaarheid daarvan staat nog niet vast. Vergunningverlening komt dus gebiedsgewijs en stapsgewijs op gang, niet in één keer.

Wat kosten plannen en hoe wordt het gefinancierd?
Van de €20 miljard gaat naar verwachting €9 miljard naar zonering en gebiedsgerichte aanpak, €2,75 miljard naar vrijwillige beëindiging, €2,2 miljard naar natuurherstel en €2 miljard naar management en innovatie. Die verdeling is nog niet zeker, maar geeft een indicatie. Daarnaast is er €600 miljoen beschikbaar voor de Peel en de Veluwe en €500 miljoen voor andere prioritaire gebieden en economische clusters (zoals de Rotterdamse haven en Brainport).

Waar liggen de risico's?

• Doelbereik. Het planbureau (PBL) ziet de doelen binnen bereik, maar pas als maatregelen die nog worden uitgewerkt, zoals zonering en veldemissies, meetellen. Voor de industrie laat het referentiepad zelfs een lichte stijging van ammoniak zien.
• Rechtszekerheid. De RKO en de nieuwe referentiesituatie moeten juridisch houdbaar zijn. Vergunningverlening blijft kwetsbaar voor intrekkings- en handhavingsverzoeken zolang natuurherstel niet aantoonbaar plaatsvindt.
• Eigendom en evenredigheid. Zones, normen en een mogelijke korting op productierechten raken het eigendomsrecht en de bedrijfsvoering. Vragen over nadeelcompensatie, overgangsrecht en evenredigheid liggen voor de hand. Het kabinet geeft aan dat nadeelcompensatie nog verder wordt uitgewerkt.
• Politiek en tijd. Het wetsvoorstel moet door beide Kamers. De uitvoeringsregels en de AMvB zonering volgen pas daarna of parallel.

Wat kunt u nu doen?

Ondernemers (landbouw, industrie, bouw en vastgoed)

• Breng de emissie-, vergunnings- en grondpositie van uw bedrijf in kaart. 
• Bekijk of uw locatie binnen een mogelijke zone valt zodra de lijst bekend is, en welke keuze (blijven, verplaatsen, stoppen) bij u past.
• Dien indien nodig een zienswijze in op het ontwerpprogramma, dat nu ter inzage ligt.
• Laat uw vergunningen, saldo's en referentiesituatie beoordelen, vooral als u op de RKO of op salderen rekent.

Provincies, gemeenten en waterschappen

• Bepaal tijdig of een eigen gebiedsplan wenselijk is. Dit moet vóór 1 september 2028 gelijkwaardig en geborgd zijn.
• Zorg voor aansluiting van uw omgevingsverordening, de instructieregels en uw additionaliteitsplan.
• Houd rekening met uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid, en met de financiële verantwoordelijkheid bij een afwijkend plan.

Hoe wij u kunnen helpen?
Dit onderwerp raakt meerdere rechtsgebieden tegelijk. Onze advocaten adviseren en procederen op het gebied van omgevingsrecht, bestuursrecht, vastgoed en bouw, bestuurdersaansprakelijkheid en commerciële contracten. Daardoor kunnen wij de gevolgen van het wetsvoorstel in samenhang beoordelen, van de zienswijze en vergunningstrategie tot de gevolgen van het wetsvoorstel voor de bedrijfsvoering en de nakoming van commerciële afspraken. In onze blogreeks leest u meer over de gevolgen van de stikstofproblematiek voor verschillende rechtsgebieden.