Internationale handel is de afgelopen jaren minder voorspelbaar geworden. Oorlog in Oekraïne, spanningen in het Midden-Oosten, onvoorspelbare importheffingen en andere geopolitieke ontwikkelingen hebben laten zien hoe snel bestaande commerciële uitgangspunten kunnen veranderen. Een overeenkomst die bij het aangaan ervan uitvoerbaar en commercieel aantrekkelijk was, kan door deze veranderingen niet langer economisch haalbaar of rendabel zijn. Geopolitieke ontwikkelingen kunnen de contractuele verhoudingen dan ook op scherp zetten. In deze blog bespreken wij hoe ondernemingen met passende contractuele voorwaarden kunnen anticiperen op marktontwikkelingen en de daaruit voortvloeiende risico’s kunnen beperken. 

Uitgangspunt in het contractenrecht
Het uitgangspunt van het Nederlandse contractenrecht is helder. De contractsvrijheid brengt mee dat partijen vrij zijn om de risico’s naar eigen goeddunken te verdelen. Komt een contractspartij de gemaakte afspraken niet na, dan kan de wederpartij in beginsel nakoming daarvan afdwingen. Bij onaanvaardbare uitkomsten kan de werking van contractuele bepalingen worden aangevuld of beperkt (artikel 6:248 BW). Doen zich omstandigheden voor waarin de overeenkomst niet voorziet, dan kan de rechter het contract bovendien wijzigen of ontbinden (artikel 6:258 BW). Deze escapes zijn gestoeld op de redelijkheid en billijkheid en kunnen door partijen niet contractueel worden uitgesloten. Rechters gaan hier echter (zeer) terughoudend mee om (ECLI:NL:HR:2004:AP1664; ECLI:NL:HR:1998:ZC2587). De gevolgen van geopolitieke ontwikkelingen behoren daarom in beginsel tot het ondernemingsrisico.

Contractspartijen doen er dus goed aan om zelf de regie te nemen door van tevoren potentiële risico’s bij de uitvoering van de afspraken in kaart te brengen en hierop te anticiperen bij het maken van afspraken. Hierna worden ter illustratie enkele bedingen besproken die de risico’s van bepaalde marktontwikkelingen (gedeeltelijk) kunnen opvangen. Daarnaast wordt een aantal praktische tips gegeven voor het opstellen en formuleren van deze bepalingen.

Contractuele bedingen

Prijswijzigingsbeding
Een prijswijzigingsbeding is een contractuele bepaling waarmee partijen vooraf kunnen afspreken onder welke voorwaarden en op welke wijze de prijs van een product of dienst gedurende de looptijd van een overeenkomst kan worden aangepast. In plaats van een vaste prijs voor de gehele contractduur, biedt het beding een mechanisme om de prijs te laten meebewegen met bepaalde externe factoren.

Vaak koppelt een prijswijzigingsbeding de contractprijs aan een objectieve referentie of index. Veelgebruikte objectieve maatstaven voor prijsaanpassing zijn de consumentenprijsindex (CPI), de producentenprijsindex (PPI), grondstofprijsindices (zoals voor staal, energie of graan), valutakoersen of een combinatie daarvan in een samengestelde formule. Stijgt de index, dan mag de prijs worden verhoogd; daalt zij, dan profiteert de afnemer.

Naast indexeringsclausules bestaan er ook aanpassingsclausules die niet automatisch werken, maar in werking treden zodra zich een omstandigheid voordoet die de contractuele balans wezenlijk verstoort. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een materiële stijging van grondstof- of transportprijzen. Een aanpassingsclausule kan partijen verplichten over de prijs te heronderhandelen of de mogelijkheid bieden een stijging van de inkoopprijs (gedeeltelijk) door te berekenen in de verkoopprijs.

Change of tariff
Een change of tariff-beding is specifiek gericht op wijzigingen in douanetarieven, invoerrechten, exportheffingen, accijnzen en vergelijkbare overheidsheffingen die de kostprijs van een product of dienst beïnvloeden. Dit beding regelt doorgaans dat zulke tariefwijzigingen geheel of gedeeltelijk worden doorberekend aan de wederpartij of dat de prijs wordt heronderhandeld als de wijziging een bepaalde drempelwaarde overschrijdt.

Change of law
Een change of law-beding bepaalt wat de rechtsgevolgen zijn als na de contractdatum nieuwe wet- of regelgeving of overheidsbesluiten in werking treedt, dan wel rechterlijke uitspraken worden gewezen, die de prestatieverplichtingen van een of beide partijen wezenlijk beïnvloeden. 

Een specifieke en inmiddels vrijwel onmisbare toepassing van het change of law-beding is het sanctiebeding. De omvang en reikwijdte van internationale sanctieregimes, bijvoorbeeld de Specially Designated Nationals and Blocked Persons List van het U.S. Office of Foreign Assets Control (OFAC), de EU-sanctiepakketten tegen Rusland en de exportcontroles op onder meer halfgeleidertechnologie, zijn de afgelopen jaren fors toegenomen. De gevolgen voor lopende contracten kunnen aanzienlijk zijn. Als een partij, product, dienst of betaalroute wordt geraakt door een toepasselijk sanctieregime, kan dit ertoe leiden dat nakoming van de gemaakte afspraken bezwaarlijk of onrechtmatig wordt.

Overmacht
De hiervoor besproken clausules zien op het herverdelen van kosten en risico’s in verband met een verstoorde balans in de risicoverdeling. Bij een beroep op een dergelijke clausule is nakoming feitelijk nog wel mogelijk. Is nakoming in het geheel niet mogelijk, dan resteert een beroep op overmacht. 

De wettelijke overmachtsregeling uit artikel 6:75 BW bepaalt dat een tekortkoming een schuldenaar niet kan worden toegerekend als deze niet te wijten is aan zijn schuld en ook niet krachtens wet, rechtshandeling of in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt. Geopolitieke ontwikkelingen kunnen in beginsel onder dit begrip vallen, maar de wettelijke maatstaf wordt strikt toegepast. De onmogelijkheid moet reëel zijn. Nakoming mag dus niet slechts bezwaarlijk of duur zijn (zie bijv. ECLI:NL:RBROT:2020:2860).

Het staat partijen vrij om zelf te bepalen wat zij onder overmacht verstaan. Dit verdient dan ook sterk de voorkeur en komt vaak voor in commerciële contracten. Veelal wordt eerst een definitie van overmacht opgenomen, gevolgd door een niet-limitatieve opsomming van omstandigheden die volgens partijen overmacht opleveren. Daarmee kunnen partijen ook situaties onder de overmachtsregeling brengen die op grond van de wettelijke regeling niet zonder meer als overmacht kwalificeren. Bovendien biedt een dergelijke regeling meer flexibiliteit om in te spelen op geopolitieke ontwikkelingen en andere onvoorziene externe omstandigheden. Het is daarbij raadzaam om ook expliciet vast te leggen welke gevolgen een beroep op overmacht heeft, bijvoorbeeld een bevoegdheid tot opschorting van verplichtingen gedurende een bepaalde periode en/of het recht om de overeenkomst geheel of gedeeltelijk te ontbinden.

Aandachtspunten bij het opstellen van contracten
Bij het formuleren van deze bedingen verdient een aantal aspecten bijzondere aandacht. Allereerst is het verstandig om de triggermechanismen goed te specificeren. Een vaag geformuleerde clausule, zoals ‘bij wezenlijke verstoring’, biedt in de praktijk weinig houvast. Definieer zo concreet mogelijk welke omstandigheden tot welke rechten leiden en werk waar mogelijk met kwantitatieve drempels of indicatoren.

In bepaalde situaties kan het wenselijk zijn partijen eerst tot overleg te verplichten. De overeenkomst wordt dan niet direct gewijzigd of beëindigd zodra een bepaalde omstandigheid zich voordoet. Een getrapte regeling kan in zulke gevallen uitkomst bieden. Combineer bijvoorbeeld een heronderhandelingsplicht met een escalatiemechanisme. Pas wanneer de heronderhandelingen niet binnen een bepaalde termijn tot een oplossing leiden, ontstaat bijvoorbeeld een recht op opzegging. Dit dwingt partijen tot constructief overleg zonder dat zij in een impasse raken.

Leg niet alleen vast dat kostenstijgingen kunnen worden doorberekend, maar ook op welke wijze dat dient te gebeuren. Als partijen dat nalaten, zal de partij die een kostenstijging wil doorberekenen concreet moeten aantonen welke kosten zijn gestegen en wat daarvan voor hem de gevolgen zijn. Een abstracte berekening op basis van indexcijfers is dan vaak onvoldoende (zie bijv. ECLI:NL:RBROT:2025:4346). Wie gebruik wil maken van indexering of een andere vaste berekeningsmethode, doet er daarom verstandig aan vooraf vast te leggen hoe kostenstijgingen precies worden doorberekend en binnen welke termijn een prijsaanpassing kan worden doorgevoerd.

Conclusie
Geopolitieke ontwikkelingen laten zich moeilijk voorspellen en vormen daarmee een onzekere factor bij het opstellen van contracten. Door vooraf duidelijke afspraken te maken over prijsaanpassingen, gewijzigde wet- en regelgeving, sancties en overmacht, kunnen partijen risico’s beter verdelen en kostbare discussies achteraf voorkomen. Een zorgvuldig opgesteld contract biedt meer juridische zekerheid en vergroot de weerbaarheid van de commerciële relatie wanneer omstandigheden buiten de invloed van partijen veranderen.

Wijn & Stael Advocaten beschikt over een gespecialiseerd team dat ondernemingen ondersteunt bij het onderhandelen, beoordelen en opstellen van commerciële contracten. Wij denken graag met u mee over de vraag hoe uw overeenkomsten beter bestand kunnen worden tegen de onzekerheden van een veranderende internationale markt.