Vandaag is de richtlijn tot harmonisatie van bepaalde aspecten van het insolventierecht (de “Insolventierichtlijn”) definitief aangenomen in Europa. Met deze richtlijn worden enkele belangrijke onderwerpen van het insolventierecht in de diverse lidstaten geharmoniseerd. De richtlijn vult de bestaande Europese regelgeving op het gebied van het insolventierecht aan. Zo regelt de Europese Insolventieverordening uit 2015 de procedurele coördinatie van grensoverschrijdende insolventieprocedures en voorziet de Herstructureringsrichtlijn uit 2019 onder meer in geharmoniseerde regels over preventieve herstructureringsstelsels en de benoeming van insolventiedeskundigen. Met de nieuwe Insolventierichtlijn zet de Europese wetgever duidelijk in op een verdere convergentie van het insolventierecht. 

Er gaat een hoop veranderen:

• De regeling voor de faillissementspauliana wordt indringend herzien;
• Als het bestuur van een onderneming het faillissement ziet aankomen, moeten zij actief maatregelen nemen om schade voor de crediteuren te voorkomen; 
• Er komt een pre-pack procedure, waarmee een doorstart vanuit faillissement kan worden voorbereid; 
• De regels voor crediteurencommissies worden herzien; 
• Bewindvoerders en curatoren krijgen meer middelen om activa van schuldenaren (binnen de Europese Unie) op te sporen;
• Lidstaten moeten een factsheet met praktische informatie over hun eigen insolventierecht publiceren. 

In deze blogreeks zullen onze advocaten en deskundigen de diverse onderdelen van de Insolventierichtlijn bespreken. Wij trappen deze reeks af met een inleidend blog over het doel van de richtlijn en de wijze waarop deze in het Nederlandse recht zal worden omgezet.

Aanleiding voor en doel van de Insolventierichtlijn
De harmonisatie van bepaalde onderdelen van insolventierecht moet leiden tot een stabielere, beter geïntegreerde en meer investeringsvriendelijke Europese markt. De EU-wetgever wil belemmeringen voor het vrije verkeer van kapitaal en de vrijheid van vestiging wegnemen door verschillen tussen nationale insolventiestelsels te verkleinen.

Daarmee wordt beoogd:

• rechtsonzekerheid te verminderen,
• de voorspelbaarheid en efficiëntie van insolventieprocedures te vergroten,
• grensoverschrijdende investeringen aantrekkelijker te maken,
• en zo de interne markt en de kapitaalmarktenunie beter te laten functioneren.

Hoe werkt een richtlijn ook alweer?
Een Europese richtlijn werkt nooit rechtstreeks in het rechtsstelsel van een lidstaat. Eerst moet de nationale wetgever de richtlijn omzetten in nationaal recht. Dat gebeurt via een implementatiewet of via aanpassing van bestaande wetgeving. De Insolventierichtlijn kent een implementatietermijn van 33 maanden. Die termijn vangt aan 20 dagen nadat de richtlijn in het Publicatieblad van de Europese Unie bekend is gemaakt. Dat betekent dat deze deadline dus (naar verwachting) begin 2029 verstrijkt. 

Minimumharmonisatie
De Insolventierichtlijn gaat uit van zogeheten ‘minimumharmonisatie’. Dit houdt in dat de richtlijn een dwingend minimumniveau van bescherming vaststelt, maar dat lidstaten zelf kunnen kiezen voor strengere of verderstrekkende normen in het nationale recht. Bovendien laat de richtlijn de invulling van bepaalde (kern)begrippen – bijvoorbeeld de definitie van het begrip ‘insolventie’ – over aan de nationale wetgever.

De richtlijn biedt op deze manier een flexibel kader dat lidstaten in staat stelt om de regels te implementeren op een wijze die past bij het eigen nationale recht. Tegelijkertijd bestaat het risico dat aanzienlijke (en soms cruciale) verschillen tussen de insolventieregels van de verschillende lidstaten blijven bestaan. Daarbij speelt ook dat bepaalde complexe en ‘gevoelige’ onderwerpen – zoals de rangorde van vorderingen in een insolventieprocedure – niet in de richtlijn zijn geregeld en geheel aan het nationale recht van de lidstaten wordt overgelaten.

Hoe ziet het Nederlandse implementatieproces eruit?
Zodra de Europese richtlijn wordt vastgesteld, begint het werk voor de Nederlandse wetgever. De wetgevingsjuristen van het Ministerie van Justitie en Veiligheid gaan aan de slag om tot een implementatievoorstel te komen. 

Een typisch onderdeel van het Nederlandse implementatieproces is de publieke (internet)consultatie van het conceptwetsvoorstel en de concept-memorie van toelichting. Belanghebbenden krijgen de kans om input te leveren op de voorgestelde wijzigingen. Let wel: het Nederlandse recht moet uiteindelijk in overeenstemming zijn met de Europese richtlijn, dus het is in deze fase niet meer mogelijk om ‘terug te onderhandelen’. Vervolgens volgt het reguliere wetgevingstraject, waarin eerst de Raad van State advies uitbrengt en het wetsvoorstel ten slotte door beide kamers van het parlement moet worden aangenomen. 

Verwachtingen van de harmonisatie
De Insolventierichtlijn vormt een belangrijke vervolgstap richting convergentie van het Europese insolventierecht. Aangezien alle lidstaten de richtlijn zullen moeten omzetten in nationaal recht, wordt het Europese insolventierecht verder geharmoniseerd. Daarbij is van belang dat – wanneer bepaalde onderwerpen van het insolventierecht “Europees geregeld” zijn – het Europese Hof van Justitie het laatste woord zal hebben over de uitleg en ontwikkeling van het insolventierecht op die terreinen.

Voor Nederland valt te verwachten dat in het bijzonder wijzigingen in de regeling van de faillissementspauliana en de verplichtingen voor bestuurders van ondernemingen in nood ingrijpend zullen zijn. Ook zal met de invoering van een pre-pack procedure een geheel nieuw instrument aan het Nederlandse insolventierecht worden toegevoegd. Nadat implementatie heeft plaatsgevonden, zal de Nederlandse rechtspraktijk zich deze nieuwe regeling eigen moeten maken.

Hoe de nieuwe Nederlandse regels er precies uit gaan zien, blijft nog even afwachten. De Nederlandse wetgever heeft namelijk nog behoorlijk wat ruimte om een eigen draai aan de regels te geven. Het is om die reden de vraag in hoeverre het door de Europese wetgever met de Insolventierichtlijn beoogde doel daadwerkelijk zal worden bereikt.

In de volgende blogpost zal Diede Steentjes de nieuwe regeling van de faillissementspauliana onder de loep nemen.